Ludwig Feuerbach

Ludwig Feuerbach (1804–1872) radicaliseerde de antropologische wending tot kritiek op alle speculatieve filosofie. Zijn Wesen des Christenthums (1841) werd het grondboek van het antropologisch materialisme.

De projectiethese luidt: de mens schiep God naar zijn beeld. Ook Hegels absolute idee geldt hem als de meest gesublimeerde vorm van religieuze projectie — de logica als vermomde theologie. Daarvoor in de plaats komt de antropologie: de mens is voor de mens het hoogste wezen.

Productief daaraan is wat bij Hegel niet uitdrukkelijk was ontwikkeld: de constitutieve rol van de zinnelijk-menselijke werkzaamheid. Feuerbachs nadruk op de lichamelijke mens loopt vooruit op Marx’ handelingsbegrip.

De verkorting ligt erin dat de wending reductie wordt in plaats van bemiddeling. De mens als soortwezen dat zich van zichzelf bewust wordt, is zelf al een bemiddeld begrip — het vooronderstelt reflectie, taal en cultuur, dus juist wat bij Hegel als absolute geest wordt ontwikkeld. Erdmann noteerde de afloop: “Ten slotte slaat Feuerbachs leer om in volledig materialisme en atheïsme.”