De soorten verwijzingen
Naast sommige verwijzingen staat een klein teken. Het zegt niet waarheen de verwijzing leidt — dat staat ernaast —, maar in welke verhouding de twee plaatsen tot elkaar staan.
Bij Hegel is dat geen bijzaak. Dat de Fenomenologie vooruitloopt op wat de geest later ontplooit, is een uitspraak over de bouw van het systeem, niet over de gelijkenis van twee teksten.
◆ Hetzelfde onderwerp
Beide plaatsen handelen over dezelfde zaak, op verschillende plaatsen van het systeem. Het meest voorkomende geval — en het onschuldigste: het zegt alleen dat het de moeite waard is om beide te lezen.
≡ Positiegelijkheid
Beide staan op dezelfde plaats van hun drieledigheid: het derde lid hier, het derde lid daar. Hegels indeling herhaalt zich op elk niveau, en wie de ene stap begrepen heeft, herkent de andere.
↗ Vooruitgrijpen
De ene plaats grijpt vooruit op wat de andere ontplooit. Het klassieke geval is de Fenomenologie: ze doorloopt gestalten die het systeem later op hun systematische plaats behandelt.
De verwijzing gaat altijd van het vooruitgrijpen naar de ontplooiing.
⚡ Tegenspraak
De twee plaatsen spreken elkaar tegen — niet als fout, maar als spanning die Hegel zelf laat staan of pas later oplost.
Het zeldzaamste geval, en het leerzaamste.
→ Werkt in op
Een denker, een werk of een gedachte werkt in op een andere. De verwijzing loopt in de richting van de invloed.
← Neemt op
De tegenrichting: hier wordt opgenomen wat elders gedacht werd. Beide zijn nodig, omdat invloed en opname elkaar niet altijd dekken — sommigen hadden invloed op een andere manier dan ze begrepen wilden worden.
❝ Beroept zich op
De ene plaats noemt de andere als bron. Dat is meer dan invloed: het is een uitdrukkelijk beroep.
◉ Dezelfde persoon
Beide plaatsen behandelen dezelfde mens — bijvoorbeeld de denker en zijn werk, of twee gedeelten over dezelfde gestalte van de geschiedenis.
Waar geen teken staat
Dan is de aard van de verhouding niet vermeld. Dat betekent niet dat er geen bestaat; de toewijzing is over de jaren gegroeid en niet overal aangevuld.
De vijf wijzen worden uitgewerkt in Systematisches Denken van Kai Froeb — gratis te lezen: